STóJKA
Scenariusz powstał na podstawie materiałów archiwalnych zawartych w książce Krzysztofa Jaworskiego - „Bruno Jasieński w sowieckim więzieniu – aresztowanie, wyrok i śmierć”, dramatu „Bal manekinów” i opowiadania „Główny Winowajca” – Bruno Jasieńskiego
Osoby :
Śledczy 
Śledczy- Manekin- Leader
Sekretarka
Sekretarka- Manekin
Bruno
Pięć ról odgrywa trzech aktorów. Śledczy jest jednocześnie Manekinem – Leaderem zaś Sekretarka, Sekretarką – Manekinem.
Miejsca akcji:
Stójka – ciasne pomieszczenie, woda
Pokój przesłuchań – stół, krzesła, lampka,  dokumenty, maszyna do pisania
Cela – materac, kubeł z wodą
Rekwizyty:
Grypsy, papierosy, cygarniczka, maszyna do pisania, dokumenty, książki-artykuły, kopiowy ołówek, lampka, gramofon, płyty, pieczątka  ...
Muzyka:
Kapanie wody, tango ze starej płyty, stukot starej maszyny do pisania, marsze wojskowe
Stójka - cela - pomieszczenie tak małe, że nie można było przybrać innej
pozycji jak stojącej lecz jednocześnie nie wolno było podpierać ścian.
Więzień stał, by skruszeć, czyli nadawać się na przesłuchanie. Bez snu, bez
jedzenia czy wody, fekalia pod nogi.
Mundur NKWD typowy oficerski: granatowe spodnie typu bryczesy lub szasery,
wypustki wzdłuż szwów koloru pośredniego między pąsowym a bordo, bluza
zwykła wojskowa rosyjskiego kroju, pas z koalicyjką, kabura z pistoletem TT
lub rewolwerem Nagan[zależy kiedy się to dzieje], czapka tego samego koloru
co spodnie. Jakiś order lub
odznaka na piersi.

Metody przesłuchań: ciągłe pytania o szczegóły z życiorysu, żądania
podpisania zeznań, podejrzanie o kontakt z wrogami zew. lub wew. opozycją
Protokolant piszący na maszynie, oni piszący
ołówkami (zwykłymi lub chemicznymi - wtedy trzeba poślinić, by pisał)
lampa w twarz, wykopywanie stołka spod więźnia, sadzanie na nodze od krzesła
żadnego snu, ciągłe wielogodzinne przesłuchanie, więzień
zatraca poczucie czasu, zwracanie się w trzeciej osobie do więźnia

Scena 1
Na scenie widoczny jest przekrój pomieszczenia, w którym umieszczano więźniów w tzw. „Stójce”. Ciemność. Powoli „Stójka”  rozświetla się ukazując ciało zmęczonego mężczyzny. Słychać kapanie wody, które powoli zaczyna wystukiwać rytm tanga.  Czerwone światło. Nawiązanie do Balu manekinów. Pojawia się kobieta, która ponętnie tańczy tango. Bruno wyciąga do niej ręce. Ona znika.

Scena 2

Śledczy:
Rok urodzenia

Bruno:
1901

Śledczy:
Pochodzenie

Bruno:
Drobnoburżuazyjne

Śledczy:
Miejsce

Bruno:
Klimontów

Śledczy:
Wykształcenie

Bruno:
Uczyłem się w Warszawie. studia uniwersyteckie podjąłem w Krakowie.

Śledczy:
Braliście udział w  wojnie polsko-radzieckiej?

Bruno:
Tak, ale nie walczyłem z Armią Czerwoną.

Śledczy:
Nie? Zostaliście skazani i nie jest to wasz pierwszy pobyt w więzieniu. Opiekował się wami niejaki Wyszyński Stefan. Kim jest?

Bruno:
Przynosił paczki z żywnością

Śledczy: 
A za co to ci burżuje polscy osadzili was w celi?
....
Futurysta.

Bruno:
Tak urządziłem wieczór poezji FUTURYSTYCZNEJ. Żony oficerów obraziły się ..

Śledczy:
I za co to te oficerskie kurwy polskie obraziły się

Bruno:
Recytuje fragmenty „Marszu.”

Wolno.Cicho. Padają . Płatki
W dół. Na bruk. Na konfederatki.
Eh! Pani. Pani. Biała.
Kurwa. Prosta. Przelicytowała!
Nam. Nam. Dajcie. I nam!
Tra-ta-ta-tam. Tra –ta-ta-ta-tam.

Śledczy:
kontynuuje

Panie. Panny. Panowie. Konie
Jedzie. Dzwoni. Auto. W melonie.
Paczki. Szwaczki. Okrzyki. Kwiatki.
-	chodźmy. Panna. Do Separatki.-
......

Śledczy:
Tylko za to?

Bruno:
Za nos. 

Śledczy:
Wasz przyjaciel Wyszyński – obecnie już doktor prawa kanonicznego zbytnio nas nie lubi zupełnie jak wasz brat Jerzy. Co jesteście zaskoczeni, że wiemy. My wszystko wiemy. Byliście z nim w Rosji podczas Rewolucji Październikowej i wiecie dobrze po czyjej stał stronie?

Bruno:
Tak

Śledczy:
To zdajecie sobie sprawę ze swojej sytuacji. Przyjaciel reakcjonista. Brat zdrajca. Ojciec dziwak.

Bruno:
Leczył chłopów za darmo miał konflikt za aptekarzem, który nie mógł mu wybaczyć odmowy wystawienia wieśniakom recept  na drogie lekarstwa..

Śledczy:
Jak wam tu wierzyć? Oj, polityki wam się zachciało.

Scena 3
Trwa tango

Scena 4
Przesłuchanie. NKWD- owiec podaje więźniowi papierosa. Odmawia. Prosi sekretarkę o herbatę. Powoli miesza cukier łyżeczką. Sekretarka siada za maszyną do pisania. Śledczy bierze listy do ręki i numeruje je kopiowym ołówkiem.

Śledczy:
Czy  te listy są prawdziwe?

Bruno:
Tak

Czyta jeden z nich. Podkreśla zdanie.

Śledczy:
Co to za „Zrzeszenie dziennikarzy polskich” w Paryżu?

Bruno:
To burżuazyjne zrzeszenie dziennikarzy polskich pod kuratelą ambasady polskiej w Paryżu.

Śledczy:
Czy to zrzeszenie faszystowskich dziennikarzy?

Bruno:
 Nie,

Dostaje w twarz – ciąg dalszy wypowiedzi

... to zrzeszenie korespondentów wszystkich gazet o różnych orientacjach politycznych.

Śledczy:
Kto był u władzy w Polsce w grudniu 1926 roku?

Bruno:
Piłsudski

Śledczy:
Czy to znaczy faszyści?

Bruno:
Tak

Śledczy wskazuje kopiowym ołówkiem na  przesłuchiwanego.

Śledczy:
Sądzicie, że ambasada faszystowskiej Polski była protektorem zrzeszenia wszystkich polskich dziennikarzy, także i lewicowych?

Bruno:
Nie pamiętam czy informowałem, że byłem członkiem tego zrzeszenia, natomiast byłem korespondentem

Śledczy:
Burżuazyjnym

Bruno:
Byłem burżuazyjnym korespondentem burżuazyjnej gazety „Nowy Wiek”

Śledczy:
Czy przed wstąpieniem do WKP informowaliście, ze byliście członkiem zrzeszenia polskich korespondentów?

Bruno:
Nie pamiętam czy informowałem

Drugi raz go uderza. w twarz.

Bruno:
Byłem korespondentem burżuazyjnej gazety „Wiek Nowy”.

Śledczy:
Przy wstąpieniu do WKP(b) poręczyli za was: Jakub Hanecki, Adolf Warski tzw Warszawski, Stanisław Pestkowski, Mirosław Zdziarski (Wojtkiewicz), Tomasz DąbaL. Kim są ci ludzie i na ile ich znacie?

Bruno:
Zostali aresztowani jako szpiedzy

Śledczy:
Kim są?

Bruno milczy

 W jakim celu pięciu polskich szpiegów miałoby pomóc wprowadzać do partii uczciwego pisarza rewolucyjnego?

Bruno:
Pestkowski, Hanecki i Warski nie znali  mnie osobiście i rekomendowali jako pisarza. Ze Zdziarskim poznaliśmy się w Polsce. Z Dąbalem...

Scena 5
 Nawiązanie do Balu manekinów

Sekretarka- Manekin:
Jak się masz 44? Co się stało z 42? Czy zabrakło nóg, że musiałaś  go tak dźwigać pod pachą?

Śledczy- Manekin:
Żebyś wiedziała, że zabrakło. Na cła pracownie przysłano tylko trzy pary. Z rękoma jakoś daliśmy jeszcze sobie radę, choć też trzeba było szukać damskich. A nóg nie zabrakło. 
....	Kto cię nauczył tak wspaniale tańczyć? Można pomyśleć, ze nic innego nie robisz po całych dniach.

Sekretarka- Modelka:
Obserwacja

Śledczy- Manekin:
Postaraj się  być dla niego uprzejma. Możesz mi bardzo pomóc w tej całej sprawie. Ostatecznie, możesz mu nawet pozwolić na jakiś drobiazg... zresztą to już wasze kobiece sprawy nie chcę się do tego mieszać. Jest bardzo wrażliwy na wdzięki kobiece. Postaraj się jakoś go związać z nami. Ten człowiek jeszcze nieraz będzie nam potrzebny.

Sekretarka- Manekin:
Rozumiem, rozumiem... Nie lękaj się. Zrobię wszystko, co trzeba. Zresztą nie mogę powiedzieć, żeby mi się znów tak całkiem nie podobał. Jest co prawda zblazowany, ale widać, że zna się na kobietach...

Śledczy- Manekin:
To już twoja sprawa

Sekretarka-Manekin:
A podarujesz mi nowy wóz? Z tej serii, która masz zamiar wypuścić w najbliższym czasie?

Śledczy-Manekin:
Podaruję, wszystko co zechcesz.

Scena 6
Rozświetla prawą stronę sceny, gdzie stoi więzienne łóżko. Bruno zmienia pozycję się na pryczy. Coś go uwiera. Rozcina materac w którym znajduje pudełko a w nim papierosy i skrawek papieru. Zapala - czytając gryps.
Na kartce widnieją nazwiska osób na literę  M wydarte z książki telefonicznej.
Uczy się ich na pamięć. Fragment zaczerpnięty z opowiadania „Główny winowajca”

Bruno:
Mikołajczyk Jozef, fryzjer, Krochmalna 1	122974
Mikista Andrzej, adwokat, Nowy Świat 42, m.17	039843
Mikulski Tomasz, agent ubezpieczeniowy, Królewska 23 m.24	051780
Mikułwski Jan ...
Mikułowski Kazimierz ...
Milbart Franciszek,
Milczek Wincenty ...
Milejko Wiktor ...
Milewicz Ignacy ...
Milewski Stanisław ...
Milewski Alojzy ...
Milewski Zbigniew ...
Millenberg Izaak ...
Milski Bonifacy ...
I jeszcze raz
Milewicz Ignacy, lekarz, Nowolipki 18 m. 36
Milewski Alojzy, przedsiębiorstwo pogrzebowe, Stare Miasto 6,
W podwórku ... Milewski Stanisław, grafolog, Przejazd 2 m.2,
Milewski Zbigniew ...

Bruno:
 do siebie samego.
Jak wygląda Milewski Alojzy, właściciel przedsiębiorstwa pogrzebowego? Jest młody czy stary? Sądząc po dzielnicy, w której mieści się jego przedsiębiorstwo, i po „uwadze” w podwórzu jego interesy nie musza być kwitnące,  Milewski Stanisław, grafolog? Ten na pewno elegancko mieszka. Mieszkanie „dwa” nie zdarza się powyżej drugiego piętra. Grafologowie dobrze zarabiają. Cóż ten człowiek powiedział, kiedy przyszli po niego nocą i kazali mu się szybko zbierać? Za co żyje teraz jego żona, jeśli nie zajmuje się również grafologią?

Scena 7
 Śledczy ogląda fragment filmu Charlie Chaplina: np. sceny u krawca, na balu.  Głośno śmieje się popijając drinka. Ściemnienie.

Scena 8
cd. dalszy przesłuchania
Bruno:
Postanowiłem wtedy porzucić Polskę i pojechać do Francji. Powody tej decyzji były następujące. Z chwilą ukończenia uniwersytetu wygasało odroczenie od służby wojskowej.  Z odsłużonych wcześniej siedmiu miesięcy  zaliczono mi tylko cztery. Mając przed sobą dwudziestu miesięcy z bronią, i doświadczenie służby w mieście Chełmno postanowiłem wyjechać. Po drugie we Lwowie miałem jakiś durny proces, w którym posądzono mnie o bluźnierstwo (po jednym w moich wieczorów literackich).  Za to wykroczenie łatwo mogli łatwo wsadzić mnie na rok lub dwa do twierdzy, co mi się wcale nie uśmiechało. 

Śledczy wykopuje stołek spod przesłuchiwanego. Bruno kontynuuje.
 Po trzecie jako pisarz w Polsce nie miałem już nic do roboty. Moje publiczne wystąpienia literackie były w większości były zakazane przez policję. Publikować nie miałem gdzie, na środki do życia nie zanosiło się – jedyna taka możliwość to praca nauczyciela, z moją skandaliczną reputacja była wykluczona.

Śledczy:
I wtedy  spotkaliście Dąbala?

Bruno:
 Dąbal pracował wtedy w Moskwie jako przewodniczący Międzynarodówki Chłopskiej. 

Śledczy podaje Brunonowi książkę. Bruno składa autograf. 

Śledczy:
Zamykając książkę. Słowo o Jakubie Szeli.
A, wcześniej?

Bruno:
Nie znaliśmy się

Śledczy:
Odkłada książkę na półkę- gdzie stoją wszystkie dzieła Bruno Jasieńskiego.
Jednak mieszkaliście blisko siebie? Powiat tarnobrzeski, z  którego pochodził Dąbal i w którym w 1918 r. stworzył „Radziecką”  Republikę Tarnobrzeską graniczył przez Wisłę z powiatem sandomierskim skąd pochodzicie.

Bruno:
Znalem go z gazet, z jego wystąpień w sejmie, wiedziałem, ze siedział w więzieniu i na zasadzie wymiany trafił do Związku Radzieckiego.  Jeden ze znajomych komunistów radzieckich, poradził mi bym Słowo ... wysłał do Dąbala,  Ogólnie oceniając książkę niezmiernie pozytywnie dość ostro skrytykował nie pokonane przeżytki drobnoburżuazyjnego indywidualizmu, przejawiającego się w zbyt dużym eksponowaniu Jakuba Szeli,  kosztem zbyt schematycznego przedstawiania samej masy chłopskiej, występującej w poemacie tylko w charakterze tła. Według niego przyczyny tych niedociągnięć tkwiły w słabym związku z masami.

Śledczy:
Zagląda do teczki z dokumentami. Wyjmuje gazetę. Czyta.
Tomasz Dąbal wysoko postawiony działacz polityczny tak pisał o was w radzieckiej prasie „Wygnany przez francuską, polską i zachodnioeuropejską burżuazję Bruno Jasieński przybywa 22 maja do Moskwy (...) W jego osobie witamy niezrównanego bojownika na froncie kultury proletariackiej Zachodu... przed nawałem gnijącego ustroju kapitalistycznego towarzysz Bruno Jasieński naraził się na prześladowania polskiego faszyzmu i francuskiej „demokracji”(...) Bruno Jasieński, to niebezpieczny wróg burżuazji, najwierniejszy przyjaciel mi najbardziej oddany bojownik klasy robotniczej (...) Towarzysz Bruno podjął aktywne uczestnictwo w budowie socjalizmu i w przyszłości będzie służył swoim talentem klasie robotniczej Polski i Zachodu w jego zwycięstwie nad faszyzmem.” I co wy na to?

Scena 9
Słychać stukot maszyny do pisania. Sekretarka przepisuje zeznania, głośno je czytając:

Sekretarka:
Jeśli musiałbym dziś scharakteryzować istotę mojej ówczesnej działalności literackiej, scharakteryzowałbym ją jako bunt rozwścieczonego drobnego burżuja, duszącego się w klatce zaściankowego burżuazyjnego państwa polskiego (głoszącego zniszczenie w imię zniszczenia). Będąc pod silnym wpływem idei Rewolucji Październikowej, odbieranej przez pryzmat rosyjskiej literatury radzieckiej pierwszych lat rewolucji (przede wszystkim Majakowski), głosiłem w swych wierszach bunt przeciwko burżuazyjnemu państwu, burżuazyjnej religii, burżuazyjnej moralności, burżuazyjnej sztuce, nie wiedząc dokładnie, co zamierzam im przeciwstawić.

Wyłącza światło lampki.

Sekretarka:
Dlaczego tutaj tak ciemno? Ach!

Śledczy- Manekin:
Urwało się pani ramiączko. Nie trzeba nigdy tak gwałtownie zdejmować sukni.

Sekretarka-Manekin:
Milcz!

Śledczy- Manekin:
Że też ... To jest ... Chciałem powiedzieć ... że ...

Sekretarka-Manekin:
Panie pośle, pan prosi mnie o tango? Panie Pośle, każe mi pan na siebie czekać. Panie pośle prosi mnie pan o ten taniec?

Śledczy- Manekin:
Tak... Oczywiście...

Scena 10
Cd. przesłuchania
Śledczy:
Co skłoniło tych ludzi, mających w większości wypadków długoletni staż partyjny, do udzielenia rekomendacji wam, człowiekowi mało znanemu im w tym czasie?

Bruno:
Myślę, że sława literacka i przyjęcie, z jakim spotkałem w ZSRR.

Śledczy:
Czy tylko?

Bruno:
Tak

Śledczy:
Z kim jeszcze utrzymywaliście kontakt?

Bruno:
Milbart Franciszek,
Milczek Wincenty ...
Milejko Wiktor ...
Milewicz Ignacy ...
Milewski Stanisław ...
Milewski Alojzy ...
Milewski Zbigniew ...
Millenberg Izaak ...

Śledczy:
Proszę powtórzyć!

Śledczy sadza Bruna na nodze odwróconego krzesła.

Bruno:
Milski Bonifacy ...
Milbart Franciszek,
Milczek Wincenty ...
Milejko Wiktor ...
Milewicz Ignacy ...
Milewski Stanisław ...
Milewski Alojzy ...
Milewski Zbigniew ...
Millenberg Izaak ...
Milski Bonifacy ...

Śledczy:
Jeszcze raz...

Bruno:
Milbart Franciszek,
Milczek Wincenty ...
Milejko Wiktor ...
Milewicz Ignacy ...
Milewski Stanisław ...

Śledczy;
przerywa mu i nakłada binokle
Wszystkie wymienione przez was osoby przyznały się do winy. Okazały się znacznie bardziej rozmowne niż ideowy rozmówca i wymieniły wiele członków organizacji. Sąd nie omieszka potraktować tego w stosunku do nich jako okoliczności łagodzącej. Próba wprowadzenia w błąd organów sprawiedliwości może tylko pogłębić waszą winę i pociągnąć za sobą surowszy wymiar kary.

Bruno:
Teraz, w świetle tego co dowiedziałem się podczas śledztwa o prawdziwej i podłej i zdradzieckiej roli cele, które stawiali przed sobą są dla mnie oczywiste.

Śledczy:
Już lepiej

Bruno:
Nie byli by zwiadowcami, gdyby nie spróbowali wykorzystać tak sprzyjającej okazji, i nie postarali się mnie „oswoić”. Ten rozwijający się młody komunista sam lezie m im w łapy.

Śledczy:
Widzę, że szybko się uczycie.  Czy Dąbal mogli  wiązać z wami jakieś plany?

Bruno:
Niewątpliwie tak.

Śledczy:
do sekretarki
Proszę zapisać

Dyktuje

Winny jestem tego, ze blisko znając się z Dąbalem nie potrafiłem dojrzeć w nim wroga. Jest to wielkie wykroczenie w stosunku do Partii.

Śledczy do Bruna
A czy oskarżony nie uważa za dziwne, ze czternastu członków jego organizacji zwerbowano po prostu przy pomocy książki telefonicznej.

Bruno:
Tak, przyznaję się do winy! Jestem winny temu, że jest tu nas tylko osiemdziesięciu. W rzeczywistości jest nas więcej! Zrozumiałem to dopiero dzisiaj! My wszyscy nie chcemy wojny! Mamy dość życia w ciągłym strachu, że jeśli nie dziś, to jutro znów zaczniecie nas zabijać! ...

Maszynistka pisze. Śledczy wyrywa notatki  maszynistce i niszczy je.

Scena 11
Bruno stoi w stójce

Śledczy- Manekin:
Żal mi się go zrobiło. Zarzuciłem go sobie na plecy i przywlokłem tu. Niech sobie stoi i patrzy

Sekretarka- Manekin:
Tańczy
Cóż to za rozkosz poruszać się, krążyć w tańcu, upijać się ruchem! Czyż można wymyślić większą mękę, niż ta, gdy się zmusza kogoś, aby jak kamień trwał nieruchomo przez lata całe! Tylko ludzie zdolni są do takiego okrucieństwa! Doprawdy dziwne, że się nie oduczyłam się w ogóle poruszać nogami. W ciągu tych długich miesięcy absolutnej nieruchomości nieraz już wydawało mi się, ze nie potrafiłem się od nich oderwać. Za jedną taką noc jak dzisiejsza gotowa byłam oddać resztę swego życia. Poruszać się Zmienić miejsce w przestrzeni! Czuć słodkie zmęczenie w stawach rąk i nóg! Zginać je i rozginać! Czy może być większe szczęście? Nie, nie chcę myśleć, że ta noc minie, że o świcie znów trzeba będzie zmienić się w nieruchomą kukłę. Na samą myśl o tym, wydaje mi się, ze oszaleję...

Śledczy- Manrekin:
Tańczy
Przecież mógłby się obudzić

Sekretarka- Manekin:
To dopiero mi przeszkoda. Przecież można go zabić.

Śledczy- Manekin:
Więc znowu będziemy może na lata całe przykuci do podłogi. Po dzisiejszej nocy.

Sekretarka – Manekin:
Nie zatruwajmy sobie upojeń tej nocy myślą o przyszłych cierpieniach. Póki się da, trzeba korzystać z chwili.

Scena 12
List żony do Stalina. Słychać z Offu. Widzimy Bruno stojącego w „Stójce”. Słychać kapanie wody.

Towarzyszu Stalin!
... Niestety na Waszych oczach, o czym nie możecie nie wiedzieć, od dłuższego czasu szczuje się i dobija ludzi. Jeżeli coś podejrzewacie, czy macie podstawy, by podejrzewać, to proszę bardzo byście najpierw sprawdzili a potem dopiero... Nie uważacie za stosowne pomyśleć, że może być inaczej niż podaje ”Prawda”. Nie przychodzi wam to do głowy....
Anna Berezin

Scena 13
cd Stójki o Dąbalu
Słychać dźwięki tanga. Para zaczyna tańczyć. Fragment Balu manekinów..

Bruno:
Puśćcie mnie! Dość tej maskarady! Teraz już wszystko rozumiem! To taki spisek, zwykły spisek polityczny! Zwabiliście mnie tutaj by mnie skompromitować. Jeśli mnie natychmiast nie wypuścicie, jutro będę .... Moja głowa! Moja ministerialna głowa!

Śledczy- Manekin:
Bez głowy może uciekać dokąd chce. Choćby do rana tłumaczył, co się stało, i tak mu nikt nie uwierzy. Pomyślą, że gość się tak spił, ze tracił z kretesem głowę i plecie jakieś banialuki.

Sekretarka-Manekin
A co zrobimy z głową!
Bruno:
Dajcie ją mnie.

Sekretarka- Manekin:
Dlaczego tobie? Mnie!

Śledczy- Manekin:
Ja mu odciąłem, więc do mnie powinna należeć!

Sekretarka- Manekin:
Nieprawda!  Do mnie! Ja ją wsunąłem pomiędzy nożyce.

Śledczy-Manekin:
Losujemy! Kto wygra, temu ją oddamy.

Sekretarka- Manekin:
Słusznie. Losujemy.

Śledczy- Manekin:
Więc zaczynamy. Kto ma pudełko zapałek? Jest. Odłamujemy główkę jednej zapałki. Kto złapie zapałkę bez główki, ten wygra głowę. Raz, dwa, trzy!

Rzuca zapałki do góry. Ciemność.

Sekretarka- Manekin:
Jest! Jest! Bez główki!

Śledczy-Manekin:
Pokaż

Sekretarka- Manekin:
No cóż, wygrałeś. Bierz głowę.

Bruno:
Sama głowa
Widywałem się z nim rzadko. Ostatni raz widziałem go 5 miesięcy temu. Pierwszego stycznia tego roku otrzymałem od niego  pocztówkę  z życzeniami noworocznymi. Odebrałem ją jako wymówkę, że go nie odwiedzam i nie dzwonię.. Zadzwoniłem, ale nie zastałem go w domu. Dowiedziawszy się o aresztowaniu Szymkiewiczów, postanowiłem niezwłocznie go o tym powiadomić.  Dowiedziałem się, że również był aresztowany.
....

Etiuda 14
Słychać list z offu.  Cd. „Stójki”

Towarzyszu Stalin!
Bardzo Was proszę, żebyście przeczytali ten list do końca. Pisze do Was żona Brunona Jasieńskiego. Ani on, ani ja, ani nikt z naszej rodziny jeszcze nie umarł, wszyscy jesteśmy żywi, a wy tak często mówicie o szacunku dla żywego człowieka. Na Waszych oczach od dłuższego czasu szczuje się i dobija żywego człowieka, który naprawdę chce i potrafi pracować.
Rozumiem, że trzeba było nim potrząsnąć, lecz trząść tak, by skręcić kark, można tylko za prawdziwe grzechy lub zdradę.  Jasieński nie jest i nigdy nie był ani trockistą ani poplecznikiem szpiegów, ani tym bardziej szpiegiem.
...
Proszę Was tylko o jedno, niech wszystkimi problemami związanymi z osobą Jasieńskiego zajmą się bezstronni, posiadający autorytet ludzie.
Zwraca się do Was żywy człowiek i prosi o maleńka przysługę- nie oddacie jej za darmo, pomóżcie wyleczyć zwichnięte kręgosłupy; jeśli nie chcecie to dobijcie od razu.
Anna Berezin

Scena 15
Bruno wraz z sekretarką odgrywają scenę z filmu. Bruno udaje Chaplina. Śledczy śmieje się. odbija partnerkę Tańczą. Głośny śmiech. cd. dalszy przesłuchania.

Bruno:
Tak miałem taki pomysł by wszystkie przygraniczne kołchozy przenieść za Ural., a na ich miejsce osadzić ludność uralską.

Śledczy:
Jaki cel mógł mieć Dąbal korespondując z wami?

Bruno:
Dąbal doskonale rozumiał, że udając zasłużonego działacza proletariatu, bezgranicznie oddanego rewolucyjnemu ruchowi robotniczemu, chełpiąc się przede mną autorytetem niezachwianego bojownika-bolszewika , może pozyskać moje zaufanie, a zdobywszy je, próbował trzymać mnie w sidłach. Dąbal dobrze wiedział, że w szeregach Francuskiej Partii Komunistycznej, której byłem już członkiem, problem stosunku do trockizmu był kamieniem probierczym, którym sprawdzano partyjne kadry.

Śledczy:
Uważacie, że Dąbal ujawniając w swoich listach jakiekolwiek antyleninowskie poglądy, wzbudziłby wasza szczególną ostrożność i mógłby przedwcześnie i bezpowrotnie zniweczyć swoje plany.

Bruno:
Jest to dla mnie zupełnie jasne. Niestety, wtedy przyjmowałem to za dobrą monetę.

Śledczy:
Kupił was?

Bruno:
Dąbal zaskarbił sobie moje uznanie i przyjaźń. Zadaniem jego listów było umocnienie bezgranicznego zaufania, co mu się zupełnie zaufania. Potrafił dobierać interesujące mnie treści.

Śledczy;
Dlaczego nie chcieli was przyjąć do FPK?

Bruno:
 Nie wiem do dziś co było przyczyną. Cierpliwie czekałem na odpowiedź z Polski. Mijały miesiące. Chodziłem, przypominałem, ale sprawa się przeciągała. Jeśli byłbym robotnikiem, sprawa byłaby o wiele prostsza. Ponieważ jestem inteligentem, formalności te są konieczne. W końcu poinformowano mnie, że opinie  z Polski są pozytywne

Śledczy:
Kiedy staliście się naprawdę komunistą?

Bruno:
1926 r, kiedy zerwałem wszelakie kontakty z Polska. Myliłem się Polska, z którą zerwałem wszelakie stosunki państwowe, nie miała ich zrywać ze mną. Wyciągała do mnie swą łapę z miejsca, z którego najmniej się spodziewałem – z ZSRR, bo przecież przyjacielska ręka „komunisty” i „wodza” Międzynarodówki Chłopskiej, Dąbala, wyciągnięta do mnie z Moskwy by, jak się teraz okazuje, zamaskowaną ręką polskiego wywiadu.. Czyhał on na mnie i w Paryżu, w osobach moich znajomych „emigrantów” Szymkiewiczów, którzy okazali się polskimi szpiegami. Byłem jeszcze zbyt młodym komunistą, a nauczyć się bolszewizmu mogłem tylko tu – w ZSRR;  nauka w sektorze polskim mogła przynieść wyłącznie szkody

Śledczy:
Kim dla was byli Szymkiewiczowie?

Bruno:
W 1927 r. przeprowadzili się do Paryża. Szymkiewicz powiedział mi, ze ma zamiar osiąść we Francji, gdzie dla inżyniera z francuskim dyplomem wszelakie drzwi stoją otworem, a jego żydowskie pochodzenie nie ma żadnego znaczenia, w przeciwieństwie do Polski, w której żydowski nos zamyka drogę inżynierskiej kariery.

Śledczy:
Filia?

Bruno:
Rekomendował Szymkiewiczów. Był stary, bardzo schorowany człowiek, który po powrocie do ZSRR zmarł. Nic pewno o nim nie wiem, znaliśmy się krótko.

Śledczy:
 Żeromskiego znacie?

Bruno:
Tak

Śledczy:
Cenicie?

Bruno:
Tak

Śledczy:
Uważa, że  macie talent lecz wstąpiliście na zła drogę. I słusznie Zachciało wam się by nasze konie piły wodę z waszych rzek. Wandurski?

Bruno:
Spotkałem się z nim tylko raz na premierze jego sztuki w Krakowie w 1923 r lub w 1924 r.

Śledczy:
Arem-Jasieńska córka Hermana? 
.......
Co się wam stało? Źle się czujecie? Wyglądacie... niezbyt dobrze. Słabo wam? Co wam dolega serce?

Bruno:
Arem Jasieńska córka Hermana, moja była żona, z którą się rozwiodłem siedem lat temu została aresztowana przez organ NKWD. Poinformowała mnie o tym sąsiadka. Od tej pory nic nie wiem o jej życiu, nie mogę być za nią odpowiedzialny.  Zmuszony byłem zerwać z nią wszelaką znajomość, z powodu skandali, jakie urządzała mi po rozwodzie. Mój związek ograniczał się do wysyłania alimentów na utrzymanie dziecka, mojego obecnie ośmioletniego syna.

Śledczy:
Levasin?

Bruno:
Bal ....

Śledczy:
A manekin - Leader, kogo mieliście na myśli?

Scena 16
Kontynuacja poprzedniej. Przemiana w manekiny – nawiązanie do Balu Manekinów

Sekretarka- Manekin:
Prowokuje mnie pan? Doskonale. Gwiżdżę na ludzi?

Szybko rozpina suknię, stojąc tyłem do widowni

No jak? Upiera się pan nadal przy swoim zdaniu?

Śledczy- Manekin:
Linia bioder za mało wypukła. Co do nóg, to nic prostszego, jak zmierzyć

Scena miłości

Sekretarka- Manekin:
Jak pan śmie?!

Śledczy- Manekin:
Ładna historia

Sekretarka- Manekin:
Co Pan powiedział?

Śledczy- Manekin:
Bardzo płaskie biodra.

Sekretarka- Manekin:
Ach!

Scena 17
Sekretarka wchodzi do celi, w którym siedzi Bruno. 

Sekretarka
Niech pan siedzi

Przez chwilę sekretarka, krząta się przy swoim biurku.

Sekretarka
Przynajmniej tu jest cicho. Zmęczyli mnie ci wszyscy ludzie. Chciałoby się trochę     odpocząć od tego hałasu. jestem taka zmęczona.

Chwila ciszy

Sekretarka
Wymęczono pana co?

Bruno
Mnie? Ależ nie, skądże.....

Sekretarka:
 Jaki pan dziwny. To bodaj po raz pierwszy udało mi się znaleźć z panem sam na sam.. A wie pan. Podoba mi się ten cyniczny wyraz pańskich ust.

Podchodzi do Bruna i częstuje go papierosem

Prawdziwe tureckie. z Konstantynopola.

Bruno przyjmuje papierosa bez słowa

Prowokuje mnie pan? A wie pan, bardzo mi się to w panu podoba... Chcesz dopomogę ci.

Sekretarka
Nie trzeba tego znowu brać aż tak dosłownie.

Bruno
Podaruję wszystko co zechcesz.

Sekretarka
Rozumiem, rozumiem...

Bruno:
Chodzi mi tylko o to........

Sekretarka:
Nie lękaj się. zrobię wszystko co trzeba. szczerze mi cię żal. Zresztą, pomówimy o tym później.

Bruno:
Wtedy już może być za późno.

Sekretarka:
Czy parę godzin może odegrać jakąś rolę? Nie potrzebujesz mnie uczyć. To droga przyjemność.

Bruno:
 	Ile?

Wchodzi Śledczy

Sekretarka:
 	Po coś tu przylazł? Za chwilę bym go obrobiła....

Scena 18
Bruno  w celi więziennej dyktuje Sekretarce  oświadczenie:

Bruno:
Uczyliście nas, że trzeba mieć odwagę przyznać do swoich błędów, lecz wstyd mi się przyznać do nich przed Wami. Złamany moralnie i fizycznie po nie przerwanej „stójce”, podpisałem w przypływie rozpaczy podyktowane mi oświadczenie, w którym przyznałem się do przestępstw przeze mnie nie popełnionych. Miałem nadzieję, że za tę cenę kupię sobie śmierć, gdyż życie pozbawione zaufania ze strony państwa jest dla mnie nie do pomyślenia. Niestety nie mogę zeznać niczego nowego. Powiedziałem już wszystko, co wiedziałem o Dąbalu. Innych osób, których nazwiska były wymienione podczas śledztwa, prawie nie znałem. Nie mam nic do powiedzenia na ich temat. Czuję, że nie wytrzymam kolejnej nieprzerwanej „stójki”. Nie mam już sił. Jeśli jesteście przekonani o mojej winie (nie jestem w stanie udowodnić swojej niewinności) – rozstrzelajcie mnie. Środek taki, choć na niego nie zasłużyłem, będzie całkowicie prawną formą samoobrony państwa radzieckiego przed wrogami. Proszę o to. Nie pozwólcie mnie więcej męczyć. Jest to moja ostatnia i jedyna prośba. Naprawdę nie mam już więcej sił.

Zaciemnienie
Pytający pisze na maszynie wyrok śmierci. Podczas gdy powoli gaśnie światło: Z Offu- jest odczytywany wyrok. W tle widzimy pustą  „Stójkę”. Kapie woda.

Scena 19
Śledczy:
dyktuje Sekretarce:
17 września 1938 r. Sprawa numer11/139
Wojskowe Kolegium Sądu Najwyższego ZSRR 17 września 1938 roku na podstawie art.(Artykułów) 58-I „a” i 58-8 i 58-II kodeksu postępowania karnego RSFRR na rozstrzelanie, tego samego dnia to jest 17 września 1938 roku.
Sąd uznał winnym Brunona Jasieńskiego tego, że „przyjechawszy do ZSRR w 1929 roku został zwerbowany przez DĄBALA do szpiegowsko-terrorystycznej i dywersyjnej organizacji POW (Polska Organizacja Wojskowa) utworzonej na terytorium ZSRR  na bezpośrednie polskiego Sztabu Generalnego.
Jako uczestnik tej organizacji Jasieńskiego był całkowicie świadomy przestępczej, kontrrewolucyjnej działalności, akceptował terrorystyczne metody walki w stosunku do kierownictwa WKP(b) i rządu radzieckiego.

Sekretarka:	
Nie znaleziono jakichkolwiek obiektywnych dowodów winy Jasieńskiego B(runona) syna J(akuba). 

Śledczy;
dyktuje dalej
Z polecenia organizacji prowadził nacjonalistyczną i szpiegowską działalność,  wykorzystując swe szerokie znajomości i kontakty w ZSRR.

Dalej słychać z offu
Kilka dni po napisaniu przez Jasieńskiego ostatniego z zachowanych zeznań, 19 stycznia 1938 roku, rozstrzelano pierwszą żonę pisarza, Klarę Arem- Jasieńską.
Nie są znane dokładne daty aresztowania i śmierci wymienionych przez pisarza osób: Jakuba Haneckiego, Borysa Kowalenki, Jana Neymana, Stanisława Pestkowskiego, Stanisława Ryszarda Standego, Mmirosława Zdziarskiego-Wojtkiewicza – wiadomo jedynie, że zostali aresztowani (oprócz Zdziarskiego) przed Jasieńskim i wcześniej niż on rozstrzelani.
Wyrok śmierci przez rozstrzelanie Jasieńskiego Brunona, syna Jakuba, został wykonany w Moskwie 17 września 1938 roku. Protokół wykonania wyroku znajduje się w Archiwum Specjalnym. Pierwszego Wydziału Specjalnego NKWD ZSRR, tom 3, strona 321.
Naczelnik, 12 wydziału Pierwszego Wydziału specjalnego NKWD ZSRR, lejtnant  bezpieczeństwa (Szewieliow)
Podpis nieczytelny

Scena 20
Śledczy, Sekretarka - Tańczą

Śledczy- Manekin:
No więc jak? Jutro znowu tańczymy? Byłoby głupotą nie do darowania, gdybyśmy nie skorzystali z tej okazji. Kto wie po ilu latach trafi się nam znowu taka okazja!

Sekretarka- Manekin:
Kto z nas ma przed sobą jeszcze kilka lat życia? Moda zmienia się tak szybko! Mówią, ze płaskie figury będą już w przyszłym roku niemodne. Znowu stają się modne kobiety o wyraźnie zaznaczonym biuście. Jeśli to prawda, to w przyszłym roku pójdziemy wszystkie na złom. 

Śledczy-Manekin:
Tak, z pewnością wszystkich płaskich kobiet nie wyrzucą.

Sekretarka- Manekin:
Kobiety można przerabiać. Mówią, ze są nawet jakieś specjalne pracownie czy fabryki, gdzie przerabia się je zupełnie na nowo. Zależnie od mody, obciosuje się lub przykleja się im brakujące części. Widać to się opłaca.

Śledczy:
Nas nie przerabiają. Widać się nie opłaca. Wy jesteście pod tym względem szczęśliwsi od nas – wasza moda zmienia się rzadziej, żyjecie dłużej od nas ... Z pewnością dożyjecie do następnego balu ...

Sekretarka:
Chodźmy! Orkiestra gra. Dość jeszcze nasterczymy się na miejscu – jutro, pojutrze, przez całe lata. Dziś –ani chwili bez ruchu.

Bruno:
Zostaje sam
 	Idziemy tańczyć.

KONIEC